Yetişkinlerde otizm, çocuklukta fark edilmemiş otizm spektrum özelliklerinin erişkinlikte tanınmasıdır. Sonradan ortaya çıkan bir durum değildir; belirtiler her zaman gelişim döneminden beri vardır. Eskiden Asperger sendromu denen tablo bugün otizm spektrumunun bir parçası olarak değerlendirilir. Sosyal iletişimde zorlanma, yoğun ilgi alanları ve duyusal hassasiyet başlıca başlıklardır.
Kapsam notu: Bu yazı erişkin değerlendirmesini ele alır. Çocukluk dönemi otizm tanısı ve takibi çocuk ve ergen psikiyatrisinin alanıdır; bu başlıkta ilgili uzmana başvurulmalıdır.
Yetişkinlikte Neden Yeni Fark Ediliyor?
Otizm sonradan başlamaz. Yetişkinlikte tanı alan kişilerde belirtiler çocukluktan beri vardır; ancak çeşitli nedenlerle gözden kaçmıştır:
- Bilişsel kapasitesi yüksek kişiler zorlukları telafi ederek büyümüştür (maskeleme)
- Çocukken “utangaç”, “inatçı” ya da “kendi dünyasında” olarak nitelenmiştir
- Tanı ölçütleri ve farkındalık son yıllarda genişlemiştir
- Kadınlarda belirtiler daha örtük seyreder ve çok daha geç fark edilir
- Başvuru çoğu zaman otizm için değil; depresyon, kaygı ya da tükenmişlik nedeniyle olur
Erişkinde Görülen Başlıca Özellikler
Sosyal iletişim
- İma, şaka ve mecazı birebir anlama eğilimi
- Göz temasını sürdürmenin yorucu gelmesi
- Karşılıklı sohbette sıra ve konu geçişlerini takip etmede zorlanma
- Sosyal kuralları sezgisel değil, öğrenerek uygulama
- Sosyal ortam sonrası belirgin tükenme ihtiyacı
Yoğun ilgi ve rutin
- Belirli konulara derin ve sürdürülen ilgi
- Rutin değişikliklerinde belirgin zorlanma
- Ayrıntıya ve düzene yüksek duyarlılık
Duyusal hassasiyet
- Sese, ışığa, kokuya ya da kumaş dokusuna aşırı duyarlılık
- Kalabalık ve gürültülü ortamlarda hızla bunalma
Asperger Sendromu Ne Oldu?
Asperger sendromu, güncel sınıflandırmalarda ayrı bir tanı olarak yer almaz; otizm spektrum bozukluğu başlığı altında değerlendirilir. Terim değiştirildi çünkü alt gruplar arasındaki sınırların güvenilir biçimde çizilemediği görüldü. Daha önce Asperger tanısı almış kişilerin tanısı geçersiz olmaz; çerçeve değişmiştir.
Karıştırılan Tablolar
Sosyal kaygı bozukluğu: Burada kişi sosyal kuralları bilir ama yargılanmaktan korkar. Otizmde ise zorluk kuralları sezgisel okumadadır. Ayrıntı: sosyal fobi nedir.
DEHB: Sık birlikte görülür; dikkat ve düzen sorunları örtüşebilir. Bkz. erişkin DEHB.
İçe dönüklük: Bir mizaç özelliğidir; sosyal iletişimde yapısal bir zorluk içermez.
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
Erişkin değerlendirmesi ayrıntılı bir klinik görüşmeye dayanır ve gelişim öyküsünü gerektirir: çocukluk dönemine ait gözlemler, mümkünse aile bilgisi, okul öyküsü. Ölçekler destekleyicidir, tek başlarına tanı koydurmaz. Ayrıca eşlik eden tablolar (depresyon, kaygı bozuklukları, DEHB) değerlendirilir — başvuru nedeni çoğu zaman bunlardır.
İnternetteki öz değerlendirme testleri fikir verebilir ancak klinik değerlendirmenin yerine geçmez.
Tanı Ne İşe Yarar?
Otizm bir hastalık değil, bir nörogelişimsel farklılıktır; “tedavi edilip geçirilmesi” söz konusu değildir. Erişkinde tanının değeri başka yerdedir: kişinin yıllardır yaşadığı zorlanmaya bir çerçeve kazandırır, kendini suçlamayı azaltır, iş ve eğitim ortamında uygun düzenlemelerin talep edilmesini mümkün kılar.
Destek; eşlik eden depresyon ve kaygı tablolarının tedavisi, sosyal beceri ve iletişim çalışmaları, duyusal yükü azaltan ortam düzenlemeleri ve maskelemeye bağlı tükenmenin ele alınması üzerine kurulur.
Randevu ve İletişim
Erişkin değerlendirmesi için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında hizmet vermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Yetişkinlerde otizm sonradan mı ortaya çıkar?
Hayır. Otizm sonradan başlamaz; belirtiler gelişim döneminden beri vardır. Yetişkinlikte tanı almak, daha önce fark edilmemiş olması anlamına gelir.
Asperger sendromu artık kullanılıyor mu?
Güncel sınıflandırmalarda ayrı bir tanı olarak yer almaz; otizm spektrum bozukluğu başlığı altında değerlendirilir. Daha önce konmuş tanılar geçersiz olmaz.