Anoreksiya nervoza; kilo alma ya da şişmanlama korkusuyla yemenin ciddi biçimde kısıtlandığı, beden ağırlığının sağlıklı düzeyin altına düştüğü ve beden algısının bozulduğu bir yeme bozukluğudur. En sık ergenlik ve genç erişkinlikte başlar, her cinsiyette görülebilir. Bedensel sonuçları ağır olabileceği için erken tanı önemlidir. Tedavi; beslenmenin düzenlenmesi, psikoterapi ve tıbbi izlemi birlikte içerir.
Anoreksiya çoğu zaman “aşırı diyet” ya da “zayıf kalma isteği” olarak küçümsenir. Oysa bu tablo, kişinin yemekle, bedeniyle ve kendisiyle ilişkisini derinden etkileyen ciddi bir ruhsal hastalıktır. Psikiyatrik hastalıklar arasında bedensel komplikasyon riski en yüksek olanlardan biridir; aynı zamanda erken ve doğru tedaviyle iyileşmesi mümkündür.
Anoreksiya Nervoza Nedir?
Anoreksiya kelimesi tıpta genel olarak “iştahsızlık” anlamına gelir. Ancak anoreksiya nervozada iştah çoğu zaman kaybolmamıştır; kişi açlık hissine rağmen yemeyi bilinçli olarak kısıtlar. Tanının üç temel unsuru vardır:
- Enerji alımının kısıtlanması ve yaşa, boya göre beklenenin belirgin altında bir beden ağırlığı
- Zayıf olmasına rağmen kilo almaya ya da şişmanlamaya karşı yoğun korku ya da kilo almayı engelleyen süreğen davranışlar
- Beden algısında bozulma: Kişinin kendini olduğundan iri görmesi, kilonun öz değeri belirlemesi ya da durumun ciddiyetini kabul etmemesi
İki alt tipi tanımlanır: yalnızca kısıtlama ve aşırı egzersizle seyreden kısıtlayıcı tip ve kısıtlamanın yanı sıra tıkınma ya da kusma, müshil kullanımı gibi çıkarma davranışlarının da olduğu tıkınma/çıkarma tipi.
Anoreksiya Belirtileri
Davranışsal ve duygusal belirtiler
- Öğün atlama, porsiyonları sürekli küçültme, belirli besin gruplarını tamamen bırakma
- Kalori, gram ve tartıyla aşırı uğraşma; günde defalarca tartılma
- Başkalarının önünde yememe, yemeği tabakta dağıtma, gizlice yemek atma
- Hastalık, sakatlık ya da yorgunluğa rağmen sürdürülen yoğun egzersiz
- Bol giysilerle bedeni gizleme, aynada sık sık kontrol
- Sosyal geri çekilme, kaygı, mükemmeliyetçilik, çökkünlük
Bedensel belirtiler
- Hızlı ve belirgin kilo kaybı
- Adet düzensizliği ya da adetlerin kesilmesi
- Sürekli üşüme, el ve ayaklarda morarma, vücutta ince tüylenme
- Baş dönmesi, bayılma, çarpıntı, kabızlık
- Saç dökülmesi, cilt kuruluğu, tırnak kırılması
Anoreksiya Neden Tehlikelidir?
Uzun süreli yetersiz beslenme vücudun hemen her sistemini etkiler: kalp ritim bozuklukları ve düşük tansiyon, elektrolit dengesizlikleri, kemik erimesi, hormonal bozukluklar ve bilişsel işlevlerde yavaşlama. Kusma ve müshil kullanımı elektrolit bozukluğu riskini artırır. Bu nedenle anoreksiya, psikiyatrik tedavinin yanında tıbbi izlem de gerektirir.
Acil durum: Bayılma, göğüs ağrısı, belirgin çarpıntı, yemeyi ve içmeyi tamamen reddetme ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Anoreksiya Neden Olur?
Tek bir nedene bağlanamaz. Kalıtsal yatkınlık, mükemmeliyetçi ve kaygılı mizaç, ergenlik dönemindeki bedensel ve duygusal değişimler, zayıflığı yücelten kültürel mesajlar, diyetle başlayan kısıtlama döngüleri ve kontrol hissine duyulan ihtiyaç birlikte rol oynar. Aileyi suçlamak ne doğrudur ne de iyileşmeye yardım eder; aile tedavinin en önemli kaynaklarından biridir.
Anoreksiyaya sık eşlik eden tablolar: depresyon, anksiyete bozuklukları ve obsesif kompulsif bozukluk.
Anoreksiya ile Bulimiya Arasındaki Fark
| Anoreksiya nervoza | Bulimiya nervoza | |
|---|---|---|
| Beden ağırlığı | Sağlıklı düzeyin altında | Çoğunlukla normal ya da normalin üstünde |
| Temel örüntü | Yemenin kısıtlanması | Tıkınma atakları ve ardından telafi davranışları |
| Fark edilme | Kilo kaybıyla görünür hâle gelir | Uzun süre gizli kalabilir |
Diğer yeme bozuklukları için: Yeme bozukluğu nedir? Türleri ve belirtileri.
Anoreksiya Tedavisi
Tedavi ekip çalışmasıdır ve tablonun ağırlığına göre ayaktan ya da yatarak yürütülür:
- Tıbbi değerlendirme ve izlem: Kilo, kalp ritmi, kan değerleri ve kemik sağlığının takibi.
- Beslenmenin yeniden düzenlenmesi: Diyetisyenle birlikte, kademeli ve güvenli kilo kazanımı. Uzun süre çok az yemiş kişilerde beslenmeye hızla başlamak tehlikeli olabileceği için bu süreç tıbbi gözetim altında yapılmalıdır.
- Psikoterapi: Yeme bozukluklarına uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, gençlerde aile temelli tedavi ve psikodinamik yaklaşımlar. Ayrıntı: Bilişsel davranışçı terapi nedir?
- İlaç tedavisi: Anoreksiyanın kendisi için temel tedavi değildir; eşlik eden depresyon, kaygı ya da obsesif belirtiler için hekim tarafından planlanabilir.
İyileşme zaman alır ve dalgalı seyredebilir. Yine de tedaviyle pek çok kişi sağlıklı bir beden ağırlığına ve yemekle daha özgür bir ilişkiye kavuşur.
Yakınları Ne Yapabilir?
- Kilo ve görünüm yerine, kişinin yorgunluğu, kaygısı ve keyif kaybı üzerinden endişenizi dile getirin.
- Yemek masasını tartışma alanına çevirmeyin; suçlayıcı ve cezalandırıcı dil kullanmayın.
- Kişi sorunu inkâr etse bile profesyonel değerlendirme için ısrarcı ve sabırlı olun.
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında erişkinlere yüz yüze ve online görüşme yapmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Anoreksiya ne demek?
Anoreksiya tıpta iştahsızlık anlamına gelir. Anoreksiya nervozada ise iştah çoğu zaman kaybolmamıştır; kişi kilo alma korkusuyla açlık hissine rağmen yemeyi bilinçli olarak kısıtlar.
Anoreksiya tehlikeli midir?
Evet. Uzun süreli yetersiz beslenme kalp ritim bozuklukları, elektrolit dengesizlikleri, kemik erimesi ve hormonal bozukluklara yol açabilir. Bu nedenle psikiyatrik tedavinin yanında tıbbi izlem gerekir.
Anoreksiya tedavi edilebilir mi?
Evet. Tıbbi izlem, diyetisyen desteğiyle beslenmenin kademeli olarak düzenlenmesi ve yeme bozukluklarına uyarlanmış psikoterapiyle pek çok kişi sağlıklı bir beden ağırlığına ve yemekle daha özgür bir ilişkiye kavuşur.
Anoreksiya ile bulimiya arasındaki fark nedir?
Anoreksiyada beden ağırlığı sağlıklı düzeyin altındadır ve temel örüntü yemenin kısıtlanmasıdır. Bulimiyada ise kilo çoğunlukla normal aralıktadır; tıkınma atakları ve ardından kusma gibi telafi davranışları tekrarlar.