Kişilik bozukluğu; kişinin düşünme, hissetme, davranma ve ilişki kurma biçiminin, içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin biçimde sapan, katı ve uzun süreli bir örüntü hâline gelmesidir. Genellikle ergenlik ya da genç erişkinlikte belirginleşir, iş ve ilişkilerde tekrarlayan sorunlara yol açar. Psikiyatride üç küme hâlinde toplam on tür tanımlanır. Psikoterapi temel tedavidir.
Herkesin bir kişiliği vardır: belirli durumlarda nasıl düşündüğümüz, ne hissettiğimiz ve nasıl davrandığımız büyük ölçüde tutarlıdır. Kişilik özelliklerinin bir “bozukluk” olarak değerlendirilmesi ise bu özelliklerin esnekliğini yitirmesi ve kişiye ya da çevresine sürekli acı vermesiyle ilgilidir.
Kişilik Bozukluğu Nedir?
Kişilik bozukluğundan söz edebilmek için örüntünün şu özellikleri taşıması gerekir:
- Kalıcıdır: Ergenlik ya da genç erişkinlikten beri vardır, kısa bir dönemle sınırlı değildir.
- Yaygındır: İş, aile, arkadaşlık gibi pek çok alanda kendini gösterir.
- Katıdır: Durum değişse de davranış değişmez; kişi farklı bir yol deneyemez.
- Sıkıntı ya da işlev kaybı yaratır: Kişi ya da çevresi bu örüntüden belirgin biçimde etkilenir.
Önemli bir ayrıntı: kişilik bozukluğu olan pek çok kişi zorlandığı şeyin kendi kişilik örüntüsü olduğunu fark etmez; sorunu çoğu zaman çevrede görür. Bu nedenle başvuru genellikle eşlik eden depresyon, kaygı ya da ilişki krizleri nedeniyle olur.
Kişilik Bozukluğu Belirtileri
Türüne göre değişse de ortak işaretler şunlardır:
- Benzer ilişki sorunlarının farklı kişilerle tekrar tekrar yaşanması
- Duyguları düzenlemede, öfkeyi ya da dürtüleri kontrol etmede güçlük
- Kendini ve başkalarını algılamada aşırı uçlar: yüceltme-değersizleştirme, güvensizlik, aşırı bağımlılık
- Eleştiriye, reddedilmeye ya da kontrol kaybına aşırı duyarlılık
- İş yaşamında sürekli çatışma ya da sık iş değiştirme
Kişilik Bozukluğu Türleri
Ruhsal bozuklukların tanı ve sınıflandırma el kitabı DSM-5-TR, on kişilik bozukluğunu benzer özelliklerine göre üç kümede toplar:
A kümesi: tuhaf, eksantrik
- Paranoid kişilik bozukluğu: Başkalarının niyetine karşı yaygın güvensizlik ve şüphecilik.
- Şizoid kişilik bozukluğu: Yakın ilişkilere ilgisizlik, duygusal ifadede kısıtlılık.
- Şizotipal kişilik bozukluğu: Olağan dışı inançlar, tuhaf algı deneyimleri, yakın ilişkilerde rahatsızlık.
B kümesi: dramatik, duygusal, dengesiz
- Antisosyal kişilik bozukluğu: Başkalarının haklarını süreğen biçimde göz ardı etme. Ayrıntı: Antisosyal kişilik bozukluğu
- Borderline (sınırda) kişilik bozukluğu: Duygusal dalgalanma, terk edilme korkusu, dürtüsellik. Ayrıntı: Borderline nedir?
- Histrionik kişilik bozukluğu: Aşırı duygusallık ve ilgi arayışı. Ayrıntı: Histrionik kişilik bozukluğu
- Narsisistik kişilik bozukluğu: Büyüklenmecilik, takdir ihtiyacı, empati güçlüğü. Ayrıntı: Narsist kişilik bozukluğu
C kümesi: kaygılı, korkulu
- Kaçıngan kişilik bozukluğu: Eleştirilme ve reddedilme korkusuyla sosyal ortamlardan kaçınma.
- Bağımlı kişilik bozukluğu: Bakılma ihtiyacı, tek başına karar vermekte zorlanma.
- Obsesif kompulsif kişilik bozukluğu: Mükemmeliyetçilik, düzen ve kontrol ihtiyacı. OKB ile aynı şey değildir: OKB’de kişi takıntılarından rahatsızdır, bu kişilik örüntüsünde ise özellikler çoğu zaman “doğru olan” gibi yaşanır.
Güncel sınıflandırma sistemi ICD-11 ise kategoriler yerine kişilik bozukluğunun şiddetine (hafif, orta, ağır) ve öne çıkan özelliklerine odaklanan boyutsal bir yaklaşım benimser. Gerçek hayatta pek çok kişide birden fazla türün özellikleri bir arada görülür.
“En Tehlikeli Kişilik Bozukluğu” Hangisi?
Bu soru internette sık aranır, ancak doğru bir soru değildir. Kişilik bozukluğu tanısı olan insanların büyük çoğunluğu kimse için tehlike oluşturmaz; en çok zarar gördükleri kişi çoğu zaman kendileridir. Şiddet riski kişilik türünden çok madde kullanımı, geçmişte şiddet öyküsü ve tedavisizlikle ilişkilidir. Kişileri etiketlemek yerine davranışı ve riski değerlendirmek gerekir.
Kişilik Bozukluğu Neden Olur?
Mizaç denen doğuştan gelen eğilimler (örneğin duygusal yoğunluk, utangaçlık, yenilik arayışı) ile çocukluk ve ergenlik yaşantılarının etkileşimi belirleyicidir. Erken dönem ihmal, istismar, tutarsız bakım ve kronik aile çatışmaları riski artırır. Tek başına “kötü yetiştirilme” ya da “genetik” açıklaması yeterli değildir.
Tanı ve Tedavi
Tanıyı psikiyatrist, ayrıntılı ve çoğu zaman birkaç görüşmeye yayılan bir değerlendirmeyle koyar. Kişilik testleri tanıyı destekleyebilir ama tek başına tanı koymaz. Depresyon gibi tabloların sürdüğü dönemde kişilik değerlendirmesi yanıltıcı olabileceği için zamanlama önemlidir.
Tedavinin temeli psikoterapidir:
- Şema terapi ve dinamik yönelimli psikoterapiler (aktarım odaklı psikoterapi dahil), uzun süreli örüntüleri hedefler. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal’ın eğitim aldığı yaklaşımlar arasındadır.
- Diyalektik davranış terapisi özellikle duygu düzenleme güçlüğünde etkilidir.
- Bilişsel davranışçı terapi özellikle C kümesi örüntülerde yararlıdır.
- İlaç tedavisi kişilik bozukluğunun kendisini değil, eşlik eden depresyon, kaygı ya da dürtüsellik gibi belirtileri hedefler.
Kişilik örüntüleri yavaş değişir, ancak değişir. Düzenli tedaviyle ilişkilerde, iş yaşamında ve kişinin kendisiyle ilişkisinde belirgin düzelme mümkündür.
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında yüz yüze ve online görüşme yapmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Kişilik bozukluğu ne demek?
Kişinin düşünme, hissetme, davranma ve ilişki kurma biçiminin genç erişkinlikten beri süren, katı ve yaşamın pek çok alanında sorun yaratan bir örüntü hâline gelmesidir.
Kaç tür kişilik bozukluğu vardır?
DSM-5-TR’de üç kümede toplanan on kişilik bozukluğu tanımlanır: A kümesinde paranoid, şizoid ve şizotipal; B kümesinde antisosyal, borderline, histrionik ve narsisistik; C kümesinde kaçıngan, bağımlı ve obsesif kompulsif kişilik bozukluğu.
Kişilik bozukluğu tedavi edilebilir mi?
Evet. Kişilik örüntüleri yavaş değişir ama değişir. Şema terapi, dinamik yönelimli psikoterapiler, diyalektik davranış terapisi ve bilişsel davranışçı terapi temel yöntemlerdir; ilaçlar eşlik eden belirtiler için kullanılır.
Kişilik bozukluğu testi tanı koyar mı?
Hayır. Kişilik testleri değerlendirmeyi destekleyebilir ama tanı, psikiyatristin ayrıntılı ve çoğu zaman birkaç görüşmeye yayılan klinik değerlendirmesiyle konur.