Şizofreni, düşünce, algı ve duyguları etkileyen ciddi ama tedavi edilebilir bir ruhsal hastalıktır. Şizofreni belirtileri genellikle ergenliğin sonu ile 30’lu yaşların başı arasında ortaya çıkar ve çoğu zaman aylar içinde yavaşça yerleşir. Erken fark edilmesi, tedavinin seyrini belirgin biçimde etkiler.
Pozitif Belirtiler
“Pozitif” burada iyi anlamına gelmez; normalde olmayan bir şeyin tabloya eklenmesi demektir.
- Hezeyanlar (sanrılar): Gerçekle bağdaşmayan, aksi kanıtlansa da değişmeyen inançlar. En sık görülenleri takip edildiğine, izlendiğine ya da zarar verilmek istendiğine dair inançlardır.
- Varsanılar (halüsinasyonlar): Olmayan bir uyaranı algılamak. En sık görülenleri işitsel varsanılardır — kişi başkalarının duymadığı sesler duyar; bu sesler yorum yapabilir, emir verebilir.
- Dağınık konuşma: Konudan konuya atlama, cümlelerin bağlantısını kaybetmesi.
- Dağınık ya da olağan dışı davranış: Duruma uymayan tepkiler, amaçsız hareketler.
Negatif Belirtiler
Bunlar bir şeyin eksilmesidir ve çoğu zaman tembellik ya da isteksizlik sanılarak yanlış anlaşılır:
- Duygusal ifadenin azalması; yüz ifadesinin ve ses tonunun düzleşmesi
- İstek ve girişkenlik kaybı, günlük işleri başlatamama
- Konuşmanın azalması, kısa ve içeriksiz yanıtlar
- Sosyal geri çekilme, ilişkilerden uzaklaşma
- Keyif alma kapasitesinin azalması
Negatif belirtiler genellikle yaşam kalitesini en çok etkileyen ve en uzun süren bölümdür.
Bilişsel Belirtiler
Dikkati sürdürmede zorlanma, çalışma belleğinde zayıflama, planlama ve karar verme güçlüğü. Bu belirtiler göze çarpmaz ama iş ve okul hayatını doğrudan etkiler.
Öncül (Prodromal) Dönem: Erken İşaretler
Belirgin belirtiler başlamadan aylar hatta yıllar önce, geriye dönük bakıldığında fark edilen değişimler olur:
- Okul ya da iş performansında açıklanamayan düşüş
- Arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma, odaya kapanma
- Kişisel bakımın ihmal edilmesi
- Alışılmadık, soğuk ya da şüpheci bir tutum
- Uyku düzeninin belirgin biçimde bozulması
- Olağandışı fikirlere yoğun ilgi
Bu işaretlerin tek başına şizofreni anlamına gelmediğini vurgulamak gerekir; ergenlik dönemi zorlukları, depresyon ve madde kullanımı da benzer tablolar oluşturur. Ancak değerlendirme için yeterli sebeptir.
Ayırıcı Tanıda Neler Düşünülür?
Benzer belirtiler üreten başka durumlar mutlaka dışlanır: madde kullanımı (özellikle uyarıcılar ve sentetik kannabinoidler), bazı nörolojik hastalıklar, tiroid bozuklukları, B12 eksikliği, epilepsi ve bazı ilaçların yan etkileri. Ayrıca bipolar bozukluğun psikotik belirti görülen dönemleri ve ağır depresyon da karışabilir. Bu nedenle ilk değerlendirmede tetkik istenmesi olağandır.
Yaygın Yanlış Bilgiler
“Şizofreni çift kişiliktir.” Hayır. Çoğul kişilik tamamen farklı bir tablodur; şizofrenide kişilik bölünmesi yoktur.
“Şizofreni hastaları tehlikelidir.” Araştırmalar, bu kişilerin şiddet uygulamaktan çok şiddete ve istismara maruz kalma riskinin yüksek olduğunu gösteriyor. Tedavi altındaki kişilerde risk daha da düşer.
“Ailenin hatasıdır.” Hayır. Genetik yatkınlık, beyin gelişimi ve çevresel etkenlerin karmaşık etkileşimi söz konusudur.
Yakınları İçin: Nasıl Yaklaşmalı?
- Hezeyanla tartışmayın, alay etmeyin; aynı zamanda doğrulamış da olmayın. “Senin böyle hissettiğini anlıyorum” demek yeterlidir.
- Sakin ve kısa cümlelerle konuşun; kalabalık ortamda üstüne gitmeyin.
- Uyku ve ilaç düzeninin sürmesine destek olun.
- Suçlayıcı dil kullanmayın; “yapmak istemiyor” yerine “yapamayacak durumda” çerçevesi gerçeğe daha yakındır.
- Kendi desteğinizi de ihmal etmeyin; bakım veren tükenmesi gerçektir.
Acil durum: Kişide kendine ya da başkasına zarar verme riski, ciddi bir davranış değişikliği ya da beslenmeyi tamamen reddetme varsa 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Tedavi
Şizofreni tedavisinde amaç, belirtileri kontrol altına alarak kişinin işlevselliğini ve yaşam kalitesini korumaktır. Antipsikotik ilaçlar tedavinin temelidir ve psikiyatrist tarafından planlanır. Buna psikososyal destek (psikoeğitim, aile görüşmeleri, sosyal beceri çalışmaları ve mesleki rehabilitasyon) eklenir.
Düzenli tedaviyle birçok kişide belirtiler belirgin biçimde geriler ve kişi çalışma ve sosyal yaşamını sürdürebilir. Seyir ve tedavi yanıtı kişiden kişiye değişir. Tedavinin belirtiler geçtikten sonra da sürdürülmesi, tekrarlama olasılığını azaltmak açısından en önemli başlıktır; ilacın kendi başına bırakılması en sık nüks nedenidir.
İlgili sayfalar: Şizofreni tedavisi · Psikoz tedavisi
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında hizmet vermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Şizofreni çift kişilik midir?
Hayır. Çoğul kişilik tamamen farklı bir tablodur; şizofrenide kişilik bölünmesi yoktur. Şizofreni düşünce, algı ve duyguları etkileyen bir hastalıktır.
Şizofreni belirtileri ne zaman başlar?
Belirtiler genellikle ergenliğin sonu ile 30’lu yaşların başı arasında ortaya çıkar ve çoğu zaman aylar içinde yavaşça yerleşir. Öncesinde okul veya iş performansında düşüş, sosyal geri çekilme gibi öncül işaretler görülebilir.