EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), travmatik anıların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için geliştirilmiş yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Kişi rahatsız edici bir anıyı kısa süre zihninde tutarken göz hareketleri, dokunma ya da ses gibi iki yönlü uyaranlar kullanılır. Dünya Sağlık Örgütü, erişkinlerde travma sonrası stres bozukluğu için travma odaklı bilişsel davranışçı terapiyle birlikte EMDR’yi önerir.
EMDR son yıllarda Türkiye’de en çok merak edilen terapi yöntemlerinden biri hâline geldi. Hakkında hem abartılı “tek seansta mucize” anlatıları hem de “saçmalık” yorumları dolaşıyor. Bu yazıda EMDR’nin ne olduğunu, kanıtlarının nerede güçlü nerede sınırlı olduğunu ve kimler için uygun olduğunu sade bir dille anlatıyoruz.
EMDR Nedir? Açılımı Ne?
EMDR, İngilizce Eye Movement Desensitization and Reprocessing ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçesi “Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme”dir. Yöntem 1987’de psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirildi ve ilk olarak travma sonrası stres bozukluğunda araştırıldı.
Temel fikir şudur: Bazı zorlayıcı yaşantılar beyinde yeterince “işlenmeden” depolanır. Bu anılar hatırlandığında, sanki olay yeniden yaşanıyormuş gibi yoğun duygular, beden duyumları ve olumsuz inançlar (“Güvende değilim”, “Benim suçum”) devreye girer. EMDR, anının bugünün bakış açısıyla yeniden işlenmesine ve duygusal yükünün azalmasına yardım etmeyi amaçlar.
EMDR Terapisi Nasıl Uygulanır?
EMDR sekiz aşamalı standart bir protokolle ilerler:
- Öykü ve planlama: Kişinin geçmişi, hedef anılar ve hazır olup olmadığı değerlendirilir.
- Hazırlık: Yöntem anlatılır, kişiye zorlandığında kullanabileceği sakinleşme becerileri öğretilir.
- Değerlendirme: Hedef anının görüntüsü, olumsuz inanç, duygu ve beden duyumları belirlenir.
- Duyarsızlaştırma: Kişi anıyı zihninde tutarken terapist iki yönlü uyaran uygular (çoğunlukla parmakların sağa-sola hareketini gözle takip etme); ardından akla gelenler kısaca konuşulur.
- Yerleştirme: Olumsuz inancın yerine daha gerçekçi ve olumlu bir inanç (“Artık güvendeyim”) güçlendirilir.
- Beden taraması: Anıyla ilişkili kalan beden gerginlikleri gözden geçirilir.
- Kapanış: Görüşme, kişi sakin bir durumdayken sonlandırılır.
- Yeniden değerlendirme: Sonraki görüşmede değişim kontrol edilir.
Görüşme sayısı, travmanın türüne göre değişir. Tek bir olaya bağlı travmalarda daha kısa, çocukluktan beri süren ve tekrarlayan travmalarda çok daha uzun bir çalışma gerekir.
Göz Hareketleri Neden Kullanılıyor?
Göz hareketlerinin tam olarak nasıl etki ettiği hâlâ araştırılmaktadır. En çok kabul gören açıklama, kişinin dikkatini aynı anda hem anıya hem de dış bir uyarana vermesinin çalışma belleğini “yorduğu” ve böylece anının canlılığını ve duygusal yükünü azalttığıdır. Bazı araştırmacılar ise EMDR’nin etkisinin büyük ölçüde içerdiği maruz bırakma ve bilişsel bileşenlerden geldiğini, göz hareketlerinin katkısının sınırlı olduğunu savunur. Tartışma sürse de yöntemin bir bütün olarak travma sonrası stres bozukluğundaki etkinliği iyi belgelenmiştir.
EMDR Hangi Durumlarda Kullanılır?
- Travma sonrası stres bozukluğu: Kanıtın en güçlü olduğu alandır. Ayrıntı: TSSB nedir?
- Kaza, afet, saldırı, ani kayıp gibi tek seferlik travmatik yaşantılar
- Bazı fobiler ve belirli anılara bağlı kaygılar
- Panik bozukluk, depresyon ve süreğen ağrı gibi alanlarda da araştırılmaktadır; ancak bu alanlarda kanıtlar daha sınırlıdır.
EMDR Kimlere Uygun Değildir?
EMDR güçlü duygusal tepkiler ortaya çıkarabildiği için her zaman ilk adım değildir. Şu durumlarda önce başka bir çalışma gerekebilir ya da yöntem uygun olmayabilir:
- Etkin psikotik belirtiler ya da tedavi edilmemiş bipolar dönem
- Belirgin dissosiyatif belirtiler (kopma, kendine yabancılaşma)
- Kontrol altında olmayan madde kullanımı
- Kendine zarar verme riski ya da ağır intihar düşünceleri
- Duyguları düzenleyecek temel becerilerin henüz oluşmamış olması
EMDR’nin Yan Etkileri ve Zararları Var mı?
Doğru uygulandığında EMDR güvenli bir yöntemdir. Ancak görüşmeler arasında geçici olarak şunlar görülebilir: anıların daha sık akla gelmesi, canlı rüyalar, duygusal yorgunluk, baş ağrısı. Bunlar genellikle kısa sürer ve terapistle konuşulmalıdır. Sorunların büyük kısmı, hazırlık aşaması atlandığında ya da yöntem eğitimi yetersiz kişilerce uygulandığında ortaya çıkar. Bu nedenle EMDR, ruh sağlığı alanında lisanslı ve EMDR eğitimini tamamlamış bir uzman tarafından uygulanmalıdır.
EMDR mi, Bilişsel Davranışçı Terapi mi?
Travma sonrası stres bozukluğunda hem EMDR hem de travma odaklı bilişsel davranışçı terapi etkili ve önerilen yöntemlerdir. Seçim, travmanın türüne, kişinin tercihine, eşlik eden sorunlara ve ulaşılabilir uzmana göre yapılır. Bazı kişilerde ilaç tedavisi de plana eklenir.
Muayenehanemizde travma sonrası belirtiler ayrıntılı biçimde değerlendirilir; kişiye en uygun tedavi planı birlikte belirlenir ve EMDR gerekli görüldüğünde bu alanda eğitimli bir uzmana yönlendirme yapılır.
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında yüz yüze ve online görüşme yapmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
EMDR ne demek?
EMDR, Eye Movement Desensitization and Reprocessing ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçesi Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme’dir. Travmatik anıların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için geliştirilmiş bir psikoterapi yöntemidir.
EMDR terapisi kaç seans sürer?
Travmanın türüne göre değişir. Tek bir olaya bağlı travmalarda daha kısa, çocukluktan beri süren tekrarlayan travmalarda çok daha uzun bir çalışma gerekir. Hazırlık aşaması atlanmamalıdır.
EMDR’nin zararları var mı?
Doğru uygulandığında güvenlidir. Görüşmeler arasında anıların daha sık akla gelmesi, canlı rüyalar ve duygusal yorgunluk gibi geçici etkiler görülebilir. Etkin psikoz, belirgin dissosiyasyon ya da kontrolsüz madde kullanımında uygun olmayabilir.
EMDR mi, bilişsel davranışçı terapi mi daha etkili?
Travma sonrası stres bozukluğunda ikisi de etkili ve önerilen yöntemlerdir. Seçim; travmanın türüne, kişinin tercihine ve eşlik eden sorunlara göre yapılır.