Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB): Belirtileri ve Tedavisi

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin yaşamını ya da bütünlüğünü tehdit eden bir olayın ardından gelişebilen bir tablodur. Deprem, trafik kazası, şiddet, cinsel saldırı, ani kayıp ya da ağır bir hastalık süreci tetikleyici olabilir. Olayı bizzat yaşamak şart değildir; tanık olmak ya da yakınının başına geldiğini öğrenmek de yeterlidir.

Önemli bir çerçeve: travmatik bir olaydan sonra ilk günlerde huzursuzluk, uykusuzluk ve tekrar eden görüntüler yaşamak normal bir tepkidir. TSSB’den söz edebilmek için belirtilerin bir aydan uzun sürmesi ve işlevselliği bozması gerekir.

Belirtiler Dört Grupta Toplanır

1. Yeniden yaşantılama

• İstem dışı gelen, rahatsız edici anılar
• Tekrarlayan kâbuslar
• Geri dönüşler (flashback): Olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetmek
• Hatırlatıcı uyaranlar karşısında yoğun sıkıntı ve bedensel tepki

2. Kaçınma

• Olayı hatırlatan yer, kişi ve durumlardan uzak durma
• Konuyu konuşmaktan, düşünmekten kaçınma

3. Düşünce ve duygudurumda olumsuz değişim

• Olayın bazı bölümlerini hatırlayamama
• Kendini ya da dünyayı kalıcı biçimde olumsuz görme
• Aşırı suçluluk ve utanç; “hayatta kalma suçluluğu”
• İlgi kaybı, çevreden kopukluk, duygusal uyuşma

4. Aşırı uyarılmışlık

• Sürekli tetikte olma, kolay irkilme
• Sinirlilik, öfke patlamaları
• Dikkati toplayamama
• Uykuya dalamama, sık uyanma
• Riskli ya da kendine zarar verici davranışlar

Çocuklarda Nasıl Görünür?

Çocuklarda belirtiler farklı biçim alır: olayı tekrar tekrar oyuna döküme, altını ıslatma gibi geriye dönüşler, ayrılık kaygısında artış, karın ağrısı ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar, okul başarısında düşüş.

Hangi Durumlarda Risk Artar?

• Travmanın şiddeti ve süresi fazlaysa
• Olay kişi tarafından değil, başka bir insan tarafından kasten yapıldıysa
• Geçmişte başka travmalar yaşandıysa
• Sosyal destek zayıfsa
• Olay sonrası ek zorluklar (kayıp, yer değiştirme, maddi yıkım) eklendiyse

Tedavi

TSSB tedavisinde öncelik travmaya odaklı psikoterapilerdir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR bu alanda en çok çalışılmış yöntemler arasındadır. Amaç, anının işlenmesini sağlayarak bedenin ona verdiği alarm tepkisini azaltmaktır.

Uyku bozukluğu, yoğun kaygı ve eşlik eden depresyon varsa psikiyatrist tarafından planlanan ilaç tedavisi eklenir. Düzenli tedaviyle birçok kişide belirtilerde belirgin gerileme görülür; süre ve yanıt kişiden kişiye değişir.

Kendi başına uygulanan “anlat geçsin” yaklaşımı her zaman yardımcı olmaz; yapılandırılmamış biçimde tekrar tekrar anlatmak bazı kişilerde belirtileri artırabilir. Bu nedenle sürecin bir uzmanla yürütülmesi önerilir.

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

İlgili yazılar: Anksiyete belirtileri · Depresyon testi

Randevu ve İletişim

Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında hizmet vermektedir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü – Post-traumatic stress disorder (bilgi notu)
2. NIMH – Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)
3. Dünya Sağlık Örgütü – Stress (soru-yanıt)
4. American Psychiatric Association – DSM-5-TR
5. Dünya Sağlık Örgütü – ICD-11 Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırması
6. Türkiye Psikiyatri Derneği – Halka Yönelik Bilgiler