Stres, bedenin talep karşısında verdiği uyum tepkisidir; kısa süreli olduğunda performansı artırır. Sorun, tepkinin sürekli hale gelmesidir. Uzun süreli stres; uyku, tansiyon, sindirim, bağışıklık ve ruh hali üzerinde ölçülebilir etkiler bırakır. Belirtiler bedensel, zihinsel, duygusal ve davranışsal olmak üzere dört başlıkta görülür.
“Stres” günlük dilde olumsuz bir sözcük. Oysa stres tepkisi olmadan sınava hazırlanamaz, tehlikeden kaçamazdık. Belirleyici olan varlığı değil, süresi ve şiddeti.
Stres Nedir?
Stres, bedenin bir talebi karşılamak için devreye soktuğu uyum tepkisidir. Tehdit algılandığında adrenalin ve kortizol salgılanır; kalp hızlanır, kaslara kan yönlendirilir, dikkat daralır. Tehdit geçince sistem normale döner.
Sorun, tehdidin geçmemesi ya da bedenin sürekli tehdit algılamasıdır. Bu durumda geçici olması gereken tepki kronikleşir ve koruyucu olmaktan çıkıp yıpratıcı hale gelir.
Akut ve Kronik Stres
| Akut stres | Kronik stres | |
|---|---|---|
| Süre | Dakikalar, saatler | Haftalar, aylar |
| Etkisi | Performansı artırır | Performansı düşürür |
| Beden | Sonrasında toparlanır | Toparlanma fırsatı bulamaz |
| Uyku | Genellikle korunur | Belirgin biçimde bozulur |
| Sonuç | İşlevsel | Tükenmişlik, depresyon, kaygı riski |
Stres Belirtileri
Bedensel
- Gerilim tipi baş ağrısı, boyun ve omuz gerginliği
- Çene sıkma, diş gıcırdatma
- Çarpıntı, göğüste sıkışma
- Mide yanması, huzursuz bağırsak yakınmaları
- Uyku bozukluğu, sürekli yorgunluk
- Sık enfeksiyon geçirme, cilt sorunlarının alevlenmesi
Zihinsel
- Dikkat dağınıklığı, unutkanlık
- Karar verememe, erteleme
- Sürekli “yapmam gerekenler” listesinin dönmesi
Duygusal
- Tahammülsüzlük, kolay sinirlenme
- Kaygı, huzursuzluk
- Motivasyon ve keyif kaybı
Davranışsal
- Kafein, sigara ve alkol kullanımında artış
- Sosyal geri çekilme
- İştahta belirgin değişim
- Ekran başında kaçış davranışı
Stresin Bedene Etkisi
Uzun süreli yüksek kortizol; tansiyon, kan şekeri, bağışıklık yanıtı ve uyku düzeni üzerinde etki bırakır. Bu nedenle kronik stres, başlı başına bir hastalık olmasa da var olan hastalıkların seyrini ağırlaştıran bir etkendir. Gerilim tipi baş ağrısı, reflü yakınmalarının artması ve cilt hastalıklarının alevlenmesi sık görülen örneklerdir.
Önemli sınır: “Strese bağlı” demek, bedensel değerlendirmenin yerine geçmez. Doğru sıra önce ilgili branşta tıbbi değerlendirme, sonra ruhsal etkenlerin ele alınmasıdır.
Ne Zaman Başvurmalı?
- Belirtiler tatilde ya da iş dışında da geçmiyorsa
- Uyku düzeniniz kalıcı olarak bozulduysa
- İşte hata yapmaya başladıysanız
- Alkol ya da ilaçla baş etmeye çalışıyorsanız
- İlgi ve zevk kaybı yaşamın her alanına yayıldıysa
Son madde önemlidir: stres ile depresyon arasındaki sınırı gösterir. Ayrıca işle ilişkili tükenme için bkz. tükenmişlik sendromu belirtileri.
İlgili sayfa: Stres yönetimi
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında hizmet vermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Stres nedir?
Bedenin talep karşısında verdiği uyum tepkisidir. Kısa süreli olduğunda performansı artırır; sürekli hale geldiğinde yıpratıcı olur.
Stres belirtileri nelerdir?
Bedensel (baş ağrısı, kas gerginliği, çarpıntı, sindirim sorunları), zihinsel (dikkat dağınıklığı, karar verememe), duygusal (tahammülsüzlük, kaygı) ve davranışsal (kafein-alkol artışı, geri çekilme) olmak üzere dört başlıkta görülür.