Gaslighting; bir kişinin kendi algısından, hafızasından ve aklından şüphe etmesine yol açan, süreğen ve sistematik bir psikolojik manipülasyon biçimidir. “Öyle bir şey olmadı”, “Fazla hassassın”, “Yine abartıyorsun” gibi tekrarlanan inkâr ve çarpıtmalarla karşı tarafın gerçeklik duygusu aşındırılır. Bir tanı adı değil, duygusal istismarın bir türüdür. Uzun sürdüğünde kaygı, depresyon ve özgüven kaybına yol açabilir.
Son yıllarda “gaslighting” kelimesi sosyal medyada çok sık kullanılır oldu; bazen her anlaşmazlık için. Bu yazıda kavramın gerçekte neyi anlattığını, sıradan bir tartışmadan nasıl ayrıldığını ve maruz kalan kişinin ruh sağlığını nasıl etkilediğini ele alıyoruz.
Gaslighting Nedir? Ne Demek?
Terim, 1938 tarihli Gas Light adlı tiyatro oyunundan ve 1944’teki film uyarlamasından gelir. Hikâyede koca, evdeki gaz lambalarının ışığını gizlice kısar; karısı ışığın azaldığını söylediğinde bunu inkâr eder ve onu hayal gördüğüne, aklını kaybettiğine inandırmaya çalışır.
Bugün gaslighting, bir kişinin gerçekliği sistematik olarak inkâr ederek ya da çarpıtarak karşı tarafı kendi algısına güvenemez hâle getirmesini anlatır. Romantik ilişkilerde, ailede, iş yerinde ve arkadaşlıklarda görülebilir. Çoğu zaman güç dengesizliği olan ilişkilerde ortaya çıkar.
Gaslighting Örnekleri
- İnkâr: “Ben öyle bir şey söylemedim.” (Söylendiği açıkken)
- Hafızayı sorgulatma: “Yine yanlış hatırlıyorsun, sen hep böylesin.”
- Duyguları geçersiz kılma: “Bu kadar alınganlık normal değil.”, “Şaka yaptım, hiç espri anlamıyorsun.”
- Konuyu saptırma: Eleştiriyi kişinin kendisine çevirmek: “Asıl sorun senin bu konuyu açman.”
- Yalıtma: “Arkadaşların da senin dengesiz olduğunu düşünüyor.”
- Küçük gerçeklerle büyük yalanları karıştırma: Kişinin hangi bilgiye güveneceğini bilemez hâle gelmesi.
Gaslighting ile Sıradan Anlaşmazlık Arasındaki Fark
İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması ya da birinin diğerinin tepkisini abartılı bulması her zaman gaslighting değildir. Ayrımı yapan ölçütler şunlardır:
| Sıradan anlaşmazlık | Gaslighting | |
|---|---|---|
| Sıklık | Ara sıra, belirli konularda | Süreğen ve tekrarlayan |
| Amaç | Kendi bakış açısını anlatmak | Karşı tarafın algısını çökertmek, kontrol etmek |
| Kanıt karşısında | Yanıldığını kabul edebilir | Kanıta rağmen inkâr sürer |
| Sonuç | İki taraf da kendini ifade edebilir | Bir taraf giderek susar, kendinden şüphe eder |
Gaslighting’e Maruz Kalan Kişide Ne Olur?
Gaslighting yavaş ilerler; kişi çoğu zaman ne olduğunu fark etmez. Zamanla şu işaretler belirginleşir:
- Sürekli kendini sorgulama, “Acaba ben mi abartıyorum?” düşüncesi
- Kararsızlık, en küçük konuda bile onay arama
- Sık sık özür dileme, neden olduğunu bilmeden suçluluk hissi
- Olanları başkalarına anlatmaktan kaçınma, karşı tarafı aklama
- Eskisi gibi olmadığını, neşesini ve özgüvenini kaybettiğini hissetme
Uzun süren gaslighting; kaygı, depresyon, özgüven kaybı ve travma sonrası stres belirtileriyle ilişkilidir. Kişi ilişki bittikten sonra bile uzun süre kendi algısına güvenmekte zorlanabilir.
Gaslighting Yapan Kişi Neden Yapar?
Bazen bilinçli bir kontrol stratejisidir; bazen de kişinin kendi kusurlarıyla yüzleşememesinin, öfkesini ve utancını karşı tarafa yansıtmasının bir sonucudur. Narsisistik ya da antisosyal kişilik özelliklerinde daha sık görülebilir, ancak bir kişiye uzaktan tanı koymak doğru değildir. Odak, davranışın kendisi ve onun size etkisi olmalıdır.
Gaslighting ile Nasıl Baş Edilir?
- Kayıt tutun: Olayları, tarihleri ve konuşmaları kısa notlarla yazın. Kendi hafızanıza dayanak oluşturur.
- Güvendiğiniz biriyle konuşun: Dışarıdan bir bakış açısı, gerçeklik duygusunu yeniden kurmaya yardım eder.
- Tartışmayı kazanmaya çalışmayın: Gaslighting yapan kişiyi ikna etmek çoğu zaman mümkün değildir; “Ben böyle yaşadım” demek yeterlidir.
- Sınır koyun: Aynı inkâr döngüsüne girildiğinde konuşmayı sonlandırma hakkınız vardır.
- Güvenliğinizi önceleyin: Gaslighting’e tehdit, fiziksel şiddet ya da ekonomik kontrol eşlik ediyorsa destek hatlarına ve hukuki yollara başvurun.
Acil durum: Fiziksel güvenliğiniz tehlikedeyse 112’yi arayın. Kadına yönelik şiddet için ALO 183 hattı 7/24 ulaşılabilir durumdadır.
Psikoterapi Nasıl Yardımcı Olur?
Psikoterapi, kişinin yaşadıklarını adlandırmasına, kendi algısına yeniden güvenmesine ve sağlıklı sınırlar kurmasına yardım eder. Uzun süreli ilişkisel istismar sonrasında gelişen depresyon, kaygı ya da travma belirtileri varsa bunlar ayrıca değerlendirilir ve tedavi edilir. Konu hakkında daha fazlası: İstismar ne demek? Duygusal ve psikolojik istismar.
Randevu ve İletişim
Değerlendirme için iletişime geçebilirsiniz. Uzm. Dr. Narin Tan Kartal, Kadıköy’deki muayenehanesinde Pazartesi-Cumartesi 09.00-18.00 saatleri arasında yüz yüze ve online görüşme yapmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Gaslighting ne demek?
Gaslighting, bir kişinin kendi algısından, hafızasından ve aklından şüphe etmesine yol açan süreğen bir psikolojik manipülasyon biçimidir. Adını 1938 tarihli Gas Light oyunundan alır.
Gaslighting örnekleri nelerdir?
“Ben öyle bir şey söylemedim”, “Yine yanlış hatırlıyorsun”, “Bu kadar alınganlık normal değil”, “Arkadaşların da senin dengesiz olduğunu düşünüyor” gibi inkâr, hafızayı sorgulatma, duyguları geçersiz kılma ve yalıtma cümleleri tipik örneklerdir.
Her anlaşmazlık gaslighting midir?
Hayır. Gaslighting süreğen ve tekrarlayan bir örüntüdür; amacı karşı tarafın algısını çökertmek ve kontrol etmektir. İki kişinin aynı olayı farklı hatırlaması tek başına gaslighting değildir.
Gaslighting’e maruz kalınca ne yapmalı?
Olayları kısa notlarla kaydetmek, güvendiğiniz biriyle konuşmak, tartışmayı kazanmaya çalışmak yerine sınır koymak ve gerekirse profesyonel destek almak yardımcı olur. Fiziksel güvenlik tehlikedeyse 112 ve ALO 183 aranabilir.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü – Violence against women (bilgi notu)
- Dünya Sağlık Örgütü – Post-traumatic stress disorder (bilgi notu)
- NIMH – Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)
- Dünya Sağlık Örgütü – Stress (soru-yanıt)
- American Psychiatric Association – DSM-5-TR
- Dünya Sağlık Örgütü – ICD-11 Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırması
- Türkiye Psikiyatri Derneği – Halka Yönelik Bilgiler